BELLİ BAŞLI ÇELİK TÜRLERİ


.....Karbonlu Çelikler
    
Saf demir yumuşak bir metaldir. İçine karbon katılarak sertleştirilir ve çelik adını alır. Karbonlu çeliklere alaşımsız makine yapım çelikleri de denir. Profili çelik konstrüksiyon elemanlarının üretiminde inşaatlarda, saç imalatında, bazı makine ve ev aletlerinin yapımında kullanılır.

     Otomat Çelikleri:
   
Talaşların içindeki kükürt oranı dolayısıyla kırık çıkartılması hızlı talaş kaldırma işlemlerinde kullanılmasına sebep teşkil eder. İyi yüzey kalitesi ile beraber dar ölçü toleranslarında işlenebilirler.

     Sementasyon Çelikleri:
  
Aşınma ve yorulma muhavemetinin yüksek olması aşınma riski yüksek yerlerde örneğin dişlilerde kullanılabilir makaralar da, merdaneler de, kılavuz yataklarında kullanılabilir.

      ISIL İŞLEMLER

    
Çeliklerin iç yapılarını, sıcaklık değişmelerinden bu değişimin hızlı veya yavaş oluşmasından etkilenmesi sonucu yeni özellikler alması sebebiyle uygulanan işlemlerdir. Çeliğin alaşımlı veya alaşımsız olması işlemlerde uygulama özelliklerinin çok etkilenmesi.

     Genel anlamda bu işlemler;
     Yumuşatma Tavlaması:
İşleme kolaylığı sağlaması için, karbon oranı %0,6 dan yüksek çeliklerde uygulanır. Çelik 700 C üzerinde ısıtılıp bekletilerek yavaş soğutulur.

     Normalleştirme Tavı
  
Haddeleme, presleme gibi işlemler sonucu çeliğin yüzeye yakın yerlerinde oluşan yapı değişimini dengelemek için yapılır. 50 C üstüne kadar ısıtılıp havada soğutulur.

     Sertleştirme:
    Çeliğin sertliğini arttırmak için yapılır. Çeşitli metodları vardır. En yaygın bilineni sementasyondur. Çeliğin yüzeyine karbon emdirerek sertliği arttırılır. Bir diğer yöntem ise sıcaklığı arttırıp hızla soğutma işlemidir. Pratikte su verme, yağ verme gibi isimler alır. 

     Meneviş verme:
   
Su vererek sertleştirilen çeliklerin iç gerginliğini gidermek için uygulanır. 400 C civarında ısıtılıp kendi halinde soğutulur. Sertlik düşer, ancak elastiklik artar.

     Islak:
    
Meneviş sıcaklığının 650 C lere kadar çıktığı işlemdir. Sertlik meneviş vermeye göre daha fazla düşer, ancak sarsıntı ve vuruntulara karşı dayanıklık artar.

    STANDARTLAŞTIRMA

   
Kullanılacak olan malzemenin, kullanım yerine göre farklı özellikler taşıyacağı tartışılmayacak bir gerçektir. Bundan dolayıdır ki hemen hemen her ülkede yapılan standartlaştırmalar sonucu özelliklerine göre, çelik malzemelerinin simgeleri oluşturulmuştur.

Ülkemizde en fazla kullanılan standartlar ALMAN ve AMERİKAN normlarıdır. Türk standartlar Enstitüsünde bu konu ile ilgili çalışmalarına devam etmektedir. Türk Demir Çelik Sanayi de ALMAN veya AMERİKAN normlarını genel olarak benimsemiştir. Üzülerek ifade edilir ki ALMAN ve AMERİKAN normlarında farklı simgelerle ifade edilen, ama aynı özellikleri taşıyan malzemeler, farklı malzeme görüldüğü zaman zaman gözlenmektedir.

     ALMAN NORMLARI(DİN):

     1)Alaşımsız çelik simgeleri:
    
Çeliğin çekme mukavemeti esas alınmıştır. Başa St getirilir. St 42 gibi. Ayrıca C ve yanına karbon oranı yazılır. C45 gibi özel nitelikleri belirtmek üzere C’nin yanına harfler getirilir. 

Ck 45= Kükürt ve fosforu sınırlı

Cq 35= Soğuk dövülebilir

Cf 53= ındüksiyonla sertleştirilebilir

   2)Alaşımlı Çelik Simgeler:
  
Düşük alaşımlı şekiller ilk rakamlar karbon yüzdesini gösterir. Son rakam ağırlıklı alaşım elementinin yüzdesi b, r kat sayıya bölünmesi ile bulunur.

42 Cr Mo.4= karbon yüzdesi %0,42

Cr yüzdesi %1

.....Yüksek Alaşımlı Çelikler:
.....Başa x getirilir ve alaşımların oranı bir kat sayıya bölünmesi gerekmez.

X 20 Cr 13= Karbon oranı %0,20

Cr oranı %13

.....3)Din Malzeme Numaraları:
.....Malzemeyi tanımlamak üzere 5 rakamdan oluşur. Bu rakamlar çeliğin türünü ve özelliğini belirtir.

.....AMERİKAN NORMLARI(SAE ve AISI)

.....Bu norm sistemlerinde çeliğin bileşimindeki kimyasal yapı esas olarak alınmıştır. 1den 9 a kadar 4 veya 5 rakamlı sayı sistemi kullanılır. Sistemin ilk iki rakamı çelik türünü diğer iki rakam C değerinin 1000 katını gösterir. Özel bir nitelik belirtmek gerekirse ilgili harf ilave edilir.

.....Örnek: 4140 H. 41= Krom Molibdenli çelik 40=%0,4 karbon mevcut
H= Sertleşebilir garantisini gösterir.

.....Alaşım Elementlerinin Çelik Yapısına Etkisi:
.....Karbonlu Çelikler:
.....Mn, Si gibi alaşım elementlerinin bir veya ikisinin çeliğin içindeki değerleri, -enaz- Mn %1,65 – Si % 0,60 geçmiyor ve kimyasal bileşiminde başka herhangi bir alaşım elementinin belirli bir miktarda (en az) bulunması istenmiyorsa bu çelikler, karbonlu çelikler sınıfına girerler.

.....Alaşımlı Çelikler:
.....Karbonlu çeliklerin normal olarak sağlanamayan kendine has özellikleri kazanmak için, bir vya birden fazla alaşım elementi katmak suretiyle yapılan çelikler alaşımlı çeliklerdir. Mn, Si gibi alaşım elementlerinin bir veya birden fazlasının, çeliğin içindeki değerleri Mn %1,65, Si % 0,60’dan fazla olan ve bunlara öteki elementlerden Al B Cr Co Mo Ni Ti W V Zr birinin veya birkaçının bulunması istenen çelikler, alaşımlı çelikler sınıfına girer. Alaşımlı çeliğin, alaşım elementlerinin alt ve üst limit değerleri arasındaki fark çok az olup, alaşım elementi sayısı arttıkça, alınacak dökümlerde uygun olmayanların sayısı fazlasıyla artar. Alaşımlı çelik ingot ve kütüklerin gerek yüzünde gerekse içinde meydana gelmesi muhtemel çatlamalara neden olmaması için, özel kuyu ocaklarında ağır ağır soğutulur. Ayrıca haddeleme ve dövme işlemlerinden önce son olarak hatalar giderilir. Bu nedenlerden ötürü alaşımlı çelik yapımı, karbonlu çeliklere kıyasla daha zordur.

.....Karbon:
.....Çelikte başlıca sertleştirici etkisi olan elementtir.Karbon miktarındaki her artış, çeliğin sıcak haddeleme ve normalize edilmiş halindeki sertlik ve çekme dayanımını arttırır. Fakat esnekliğini, dövülme, kaynak edilme ve kesilme özelliğini zayıflatır.

.....Mangan:
.....Çeliğin dayanımını geliştirici bir alaşım elementidir. Esnekliğini az miktarda azaltır. Dövme ve kaynak edilme özelliğine olumlu etkide bulunur. Manganın, sertlik ve dayanımını arttıran özelliği, karbon miktarına bağlıdır. Manganın yüksek karbonlu çeliklerdeki etkisi, düşük karbonlu çeliklere oranla daha fazladır. Mangan su verme derinliğini arttırır. Paslanmaya –korozyona- olan dayanımını geliştirir.

.....Silisyum:
.....Çelik dökümlerde fiziksel dayanımı ve özgül ağırlığı arttırır. Silisyum, mangan gibi bütün çeliklerde bulunan bir elementtir. Çelik yapımında demir cevherinden, veya ocak astarı olan tuğlalardan da bir miktar silis, çeliğin bünyesine kendiliğinden girer. Silisyumlu çelikler deyimi;bileşiminde % 0,4’dan fazla silisyum olan çelikler için kullanılır. Çelikte silisyumun bulunması esnekliği eksi yönde etkilese de beher % 1 artış için çekme dayanımını 19 kg/milimetrekare, akma dayanımını da benzer oranda arttırır. % 14 arasında silisyum bulunan çelikler, kimyasal tepkilere karşı dayanımlı olduklarından, bu durumdaki çelikler dövülemezler.

.....Fosfor:
.....Fosfor; genel olarak çelikte zararlı olarak bilinir, yüksek nitelikteki çeliklerde fosfor yüzdesi en çok olarak 0,030 – 0,050 arasında sınırlandırılır.

.....Kükürt:
.....Kükürt; çeliği kırılgan yapar ve haddelenmesini güçleştirir. Çeliğin işlenebilme özelliğinin arttırılması söz konusu olmadığı hallerde, fosfor gibi istenmeyen yabancı maddeler olarak kabul edilen bir elementtir. Normal olarak müsaade edilen miktar en çok % 0,025 - %0,050 arasında sınırlandırılır.

.....Krom:
.....Krom; çeliğin dayanım özelliğini arttıran fakat buna karşılık, esnekliğini çok az bir dereceye kadar eksi yönde etkileyen bir alaşım elementidir. Krom, çeliğin sıcağa dayanımını arttırır. Kabuk – tufal – yapmayı önler. İçinde yüksek oranda krom bulunması; çeliğin paslanmaya karşı dayanımını arttırır. Kromlu paslanmaz çeliklerde krom oranı arttıkça, kaynak edinebilme yeteneği azalır. Krom, dengesi çabuk bozulmayan karbürü meydana getirir. Çelikte beher % 1 oranındaki krom yüzdesi artışına karşılık, çekme dayanımında yaklaşık olarak 8 – 10 kg/milimetrekare’lik bir artış görülür. Aynı oran içinde olmamakla beraber, akma dayanımı yükselirse de çentik dayanımı düşer.

.....Nikel:
.....Nikel; çeliğin dayanımını silisyum ve mangana kıyasla daha az arttırır. Çelikte nikel, özellikler kromla birlikte bulunduğu zaman, sertliğin derinliklere inmesini sağlar. Krom nikelli çelikler paslanmaz, kabuklaşmaya ve ısıya dayanımlıdır. Özellikle düşük sıcaklıklarda, makine yapım çeliklerinin çentik dayanımını arttırır. Nikel, ıslah ve sementasyon çeliklerinin dayanımını arttırdığı gibi, istenen yapıdaki çelikler, paslanmaya ve kabuklaşmaya dayanımlı çelikler için, uygun bir alaşım elementidir.

.....Molibden:
.....Molibden; çeliğin çekme dayanımını özellikle ısıya dayanımıyla kaynak edilme özelliğini arttırır. Yüksek miktarda molibden, çeliklerin dövülebilmesini güçleştirir. Molibden, kromla birlikte daha çok kullanılır. Molibdenin etkisi volframa benzer. Alaşımlı çeliklerde molibden; krom nikelle birlikte kullanıldığında, akma ve çekme dayanımını arttırır. Molibden kuvvetli karbür meydana getirdiğinden, hava ve sıcak iş çeliklerinde, ostenitik pasa dayanımlı çeliklerde, sementasyon, makine yapım çelikleriyle ısıya dayanımlı çeliklerin yapımında kullanılır.

.....Vanadyum:
.....Vanadyum; çok düşük miktarda kullanıldığında çeliğin sıcağa dayanımını arttırır. Vanadyum, alaşımlı makine yapı çelikleri tane yapısının ince olmasını ve fiziksel özelliklerinin gelişmesini sağlar. Aynı zamanda çelik kesici uçlarını, daha uzun zaman keskin kalmasını sağlar. Genellikle alaşımlı makine yapım çeliklerinde bulunan vanadyum miktarı % 0,03 – 0,25 arasında değişir. Karbür yapmaya karşı kuvvetli bir eğilimi vardır. Çeliğin çekme ve akma dayanımını arttırır. Makine yapım ve sıcak iş çeliklerinde özellikle vanadyum krom, hava ve makine yapım çeliklerinde volframla birlikte kullanılır.

.....Volfram:
.....Volfram; çeliğin dayanımını arttıran bir alaşım elementidir. Takım çeliklerinde, kesici kenarlar sertliğin artmasını kullanılma ömrünün uzamasını ve yüksek ısıya dayanımını sağlar. Bu yönden hava çeliklerinde, takım çeliklerinde ve ıslah çeliklerinde, alaşım elementi olarak yaygın bir şekilde kullanılır. Çelikte volframın bulunması belirli yüzdelere kadar kaynak edinebilme özelliğine geliştirici etkiler yapar. Çeliğe ilave edilecek beher volfram yüzdesi, akma ve çekme dayanımını 4 kg/milimetrekare’ye kadar arttırır. Volframın karbür meydana getirmeye karşı kuvvetli bir eğilimi olup, yüksek çalışma sıcaklığında, çeliğin menev işlenip sertliğini kaybetmemesini sağladığından, sıcağa dayanımlı çeliklerin yapımında tercih edilir.

 
 

Sayfamızı Ziyaret ettiğiniz için Teşekkür ederiz....
 
Copyright 2006 cakircelik.com.tr. Tüm Hakları Saklıdır. Site Tasarımı tarafından yapılmıştır.